مقدمه
بطور کلی ساختمانهای موجود در کشور را به سه دسته زیر می توان تقسیم کرد:

الف) ساختمانهایی که دارای اسکلت نیست.
این دسته از ساختمانها دارای سیستم دیوار باربر خشتی و یا آجری است که در برابر زلزله های نسبتا شدید مقاوم نیستند و در هنگام وقوع زلزله, ساکنان آنها به علت ریزش آوار در امان نخواهند بود.
ب) ساختمانهایی که دارای اسکلت فلزی و یا بتنی است ولی برای نیروهای افقی ناشی از زلزله محاسبه نشده اند.
اینقبیل ساختمانها در صورت اجرای صحیح اسکلت و یکپارچگی سقفها در برابر زلزلههای با بزرگی کم و متوسط تا حدی مقاومت می نمایند و خسارت های وارد برآنها کمتر باعث آسیب دیدگی ساکنان آنها می شود. البته در این نوعساختمانها باید ایمن سازی محیط داخلی ساختمان و یا به عبارتی مبلمان آن بهنحوی باشد که در اثر حرکتهای ناشی از زلزله, آسیبی از طرف آنها به ساکنانوارد نشود.

ج) ساختمانهای ساخته شده با اسکلت فلزی یا بتنی که برای نیروهای افقی ناشی از زلزله محاسبه شده اند.
ایندسته از ساختمانها در مقابل نیروهای جانبی ناشی از زلزله پیش بینی شدهتوسط آئین نامه 2800 مقاومت می نمایند. اصولأ چنین ساختمانهایی, در صورتاجرای صحیح نیازی به مقاوم سازی ندارد ولی باید مبلمان داخلی ساختمان بهنحوی باشد که در اثر تکانهای شدید, آسیبی از این بابت به ساکنان آن واردنگردد.
روش های موجود ایمن سازی ساختمانها در برابر زلزله
همانگونهکه قبلاً عنوان شد بخش قابل توجهی از ساختمانهای کشور مقاومت لازم را دربرابر زلزله های شدید ندارند. بطور کلی جهت ایمن سازی این نوع ساختمانها,دو راه حل کلی زیر وجود دارد:

الف) تخریب و بازسازی اصولی و مطابق ضوابط و آئین نامه ها
ب)مقاوم سازی این نوع ساختمانهابدون تخریب آنها
قطعاًاز نظر مدیریت شهری که علاوه بر ایمن سازی بافتهای مسکونی در برابر زلزله,دیگر معیارها از قبیل شهرسازی, اصلاح بافتهای مسکونی, استفاده از مصالحنوین و استاندارد, اصلاح ساختار ترافیک، استفاده بهینه از انرژی و خدماترسانی استاندارد نیز مهم هستند روش الف راه حل اصولی و نهایی جهت حل مشکلاست. لیکن همانطور که قبلاً عنوان شد اجرای این روش به طور کامل به چنددهه زمان نیاز دارد و به عبارت دیگر راه حل بلندمدت است ودرکوتاه مدت مشکلرا حل نمی نماید.
اما در خصوص روش ب، تاکنون محافل مختلف علمی واجرایی, نظرات کارشناسی متعددی مطرح نموده اند و حتی روشهایی عملی نیزبرای انجام این کار ارائه کرده اند. اما بدلیل عدم صرفه اقتصادی (روشب)دربافتهای فرسوده تاکنون توفیق جامعی در این روش نیز مشاهده نشده است.حتی در ساختمانهای دولتی که طرح مقاوم سازی بعنوان یک سر فصل اجباری برایمدیران آنها طرح شده است نیز موفقیت قابل توجهی مشاهده نشده است. علت اینامر را می توان پر هزینه بودن, گاهی غیر عملی بودن, طولانی بودن زمان اجراو عدم وجود متخصص کافی عنوان کرد.
بدین ترتیب مشاهده می شود که هیچیک از روشهای دوگانه فوق مسئله ایمن سازی واحدهای مسکونی در برابر زلزلهرا در حال حاضر حل نکرده است.
طرح اتاق امن
اتاق امن مربوط بهساختمان های قدیمی موجود در بافت های فرسوده است. این ساختمان ها عموماًدارای سیستم دیوار باربر بدون کلاف های قائم و افقی هستند که تخریب آنهادر زمان وقوع زمین لرزه های ویرانگر, قطعی است.

در این روش بخشیاز ساختمان که امکان حضور ساکنان در هنگام وقوع زلزله در آن فراهم استتوسط ساخت و نصب یک سازه مقاوم, ایمن سازی می شود. نقش این سازه آن است کهدر هنگام بروز زلزله و در زمانی که ساختمان شروع به تخریب می کند از ریزشآوار به داخل محدوده امن جلوگیری می نماید و در واقع یک منطقه حفاظتی جهتمراقبت از جان ساکنان ایجاد می کند. منطقی است که یک یا دو اتاق که اعضاءخانواده حضور بیشتری در شبانه روز در آنها دارند به این امر اختصاص دادهشود. البته در هنگام وقوع زلزله, معمولاً از زمان شروع لرزش تا تخریب,فرصت حیاتی (چند ثانیه) جهت انتقال ساکنین از نقاط دیگر ساختمان به داخل اتاق امن وجوددارد.

دراین طرح یک قاب فلزی در داخل هر طبقه از این نوع ساختمانها پیش بینی شدهاست تا پس از وقوع زلزله و تخریب ساختمان, آوار بر سر افراد فرو نریزد.استفاده از این قاب ها در ساختمانهای تا سه طبقه پیش بینی شده است و روشکار به این صورت است که مطابق شکل یک این قاب ها در هر طبقه بر روی قابطبقه زیرین خود قرار می گیرند تا این ساختمانها در زمان زلزله و همچنین پسلرزه ها دارای استحکام لازم جهت پیش گیری از صدمات جانی باشند.
درطرح حاضر هیچگونه تغییری در ساختمان اصلی ایجاد نمی شود و فقط در داخلبخشی از آن یک قاب فلزی باربر قرار می گیرد. نحوه عملکرد این قاب به اینصورت است که پس از وقوع زلزله و تخریب ساختمان, آوار بر سر افراد فرو نمیریزد و بر روی این سازه جای می گیرد و همانطور که قبلا عنوان شد این سازهدر برابر پس لرزه های متعارف هم مقاوم است
مزایای اتاق امن
1.در صورت اجرای این طرح از به وقوع پیوستن یک فاجعه انسانی در زمان زلزلهجلوگیری می شود و میزان تلفات ناشی از آن تا حد زیادی کاهش می یابد.
2.هزینه اجرای این طرح و ایمن سازی بخشی از یک طبقه از ساختمان بسیار معقولاست و در شرایط فعلی کمتر از پانصد هزار تومان تخمین زده می شود.
3.در این طرح از یک سیستم کاملاً پیش ساخته استفاده شده است و کلیه جوش هایاصلی در کارخانه و تحت نظارت دقیق انجام می شوند و فقط جوش های دارای درجهدوم اهمیت ,هنگام نصب اجرا می گردند.
4. سرعت اجرای این طرح بسیار زیاد است و نصب کامل هر قاب در محل مورد نظر کمتر از یک روز طول می کشد.
5. این طرح انعطاف پذیراست.بدین معنی که قابلیت انطباق با ساختمانهای متفاوت رادارد.
6. قابلیت مخفی کردن قاب بااستفاده از طرحهای متنوع معماری وجود دارد.

در ضمن لازم به توضیح است که در این طرح فرضیات اولیه زیر مد نظر بوده اند:
الف- ابعادمناسب جهت اتاق امن در پلان حدود 4×3مترمربع است.
ب-بار وارد بر اتاق امن در زمان تخریب ساختمان به ترتیب در صورت قرارگرفتنیک, دو و سه سقف بر روی آن برابر ده, بیست و سی تن خواهد بود. تقریبا تمامساختمان های موجود در مناطق فرسوده مشمول این قاعده می شوند.
پ- سیستم باربر جانبی در زمان پس لرزه ها، قاب خمشی فولادی است.
ت-کلیه عملیات اجرایی تحت نظارت بسیار دقیق انجام می شوند و کلیه جوش هایاصلی مربوط به اتصالات تیر به ستون توسط آزمایش های مافوق صوت و یا پرتونگاری کنترل می گردند.
آزمایش های انجام شده
تا کنون آزمایش های متعددی برای اجرایی نمودن طرح انجام شده است که شامل آزمایش های بار ثقلی و جانبی بوده است.
نتایج تحقیقات انجام شده

o        · استفاده از سیستم اتاق امنپیشنهاد شده صرفاً در صورت رعایت کلیه نکات فنی، می تواند برای مقاوم سازیبافتهای فرسوده بکار رود.
o        · در سازه اتاق امن پیشنهاد شده بایستی از سیستم تیر قوی و ستون ضعیف استفاده شود.
o        · با انجام یک سری تحقیقات برروی سازه های فلزی، می توان بدون افزایش وزن قابل توجه در فولاد صرفی،قدرت باربری آنها را به شدت افزایش داد.
o        · انجام جوشکاری بی مورد درمحلهای غیر ضروری، باعث کاهش قدرت باربری سازه می شود.لذابایدصرفا"جوشکاری های توصیه شده درطرح اجراگردد.
o        · استفاده از دستک، قدرت باربری جانبی سازه را به مقدار قابل توجهی بالا می برد.
o        · با انتخاب جزئیات مناسب در اتصالات می توان انعطاف پذیری سازه را افزایش داد.

توصیه ها:
1. ستونهای اتاق امن درطبقات مختلف تا حدامکان در امتدادیکدیگرقرارگیرند.
2.برروی اتاق امن دولایه توری دارای میلگرد به قطرچهارمیلیمترکه دارای فاصلهچشمه های پنج سانتی*متراست قرارگیرد.درزاین توری های ردیف اول ودومنبایددرامتداد هم باشند.فاصله خال جوش های اتصال توریهابه تیرهای سقفبرابر بیست سانتیمتر است.
3. بر روی توری هایک لایه فوم ازجنس پلی استایرن قرارداده شود.حداقل ضخامت این فوم برابر دو سانتیمتر است.
4.به ساکنین منزل آموزش داده شودکه درهنگام وقوع زلزله درقسمت های میانیاتاق بایستند و از نزدیک شدن به دیواره های اتاق پرهیزنمایند.
5. بهخانواده هاتوصیه می شود در هنگام وقوع زلزله که معمولا"چندثانیه قبلازشروع بایک صدای مهیب همراه است باسرعت به داخل اتاق امن بروند و در قسمتمیانی اتاق (تاپایان زلزله) درکنار هم بایستند.
6. پس از زلزله درصورت امکان اتاق امن راترک نموده و به فضای باز و دور از ساختمانهای در حال ریزش مستقر شوند.
7. ازچیدن وسائل بزرگ وسنگین نظیرکتابخانه وکمددرون اتاق امن اجتناب شود.
8. ازنصب وسائلی که درهنگام زلزله امکان سقوط آنهاوجود دارد(دراتاق امن) پرهیزشود.
9. نصب اتاق امن در شهر های کوچک وروستاها بدلیل روند کند نوسازی توصیه میشود.
جزئیات فنی «اتاق امن»
مطالعات این طرح از اسفند سال ۸۲ آغاز شده و با انجام آزمایش های نهایی در اسفند سال ۸۳ نتایج قطعی آن برای اجرایی شدن طرح ارائه شد.
مهندسمحرابیان مدیر این پروژه و دکتر مظلوم دبیر گروه علمی پروژه درباره جزئیاتفنی این طرح اشاره کردند که اتاق امن قابی فلزی و سه بعدی است که در یک یاچند اتاق از واحدهای غیر مقاوم در برابر زلزله ساخته می شود. این قاب درصورت بروز زلزله از ریزش آوار بر سر ساکنان آن جلوگیری می کند.
اینگزارش می افزاید: وزن هر قاب حدود ۵۰۰ کیلوگرم و هزینه ساخت آن حدود پانصدهزار تومان بوده و از این نظر امکان بهره مندی از آن برای اغلب شهروندانوجود دارد. برای تکمیل مطالعات فنی این پروژه ۶۰ آزمایش به مقیاس واقعی وبا انواع بارگذاری تا زمان تخریب انجام شده است. در مهمترین آزمایش انجامشده یک ساختمان سه طبقه در شمال منطقه سعادت آباد در معرض نیروی افقیویرانگر (مشابه توان تخریب یک زلزله با مقیاس بیش از هفت ریشتر) قرار گرفتو سه اتاق از این ساختمان در طبقات اول ، دوم و سوم که مجهز به تجهیزاتاتاق امن شده بود کاملا از خطر فروریزی در امان ماند.
کلیه قسمت هایسازه اتاق امن به صورت پیش ساخته بوده و ابعاد آن در سه جهت طول، عرض وارتفاع قابل تغییر است. همچنین اتاق امن مانع استفاده معمولی از منزلنبوده و زمان لازم برای نصب آن حدود ۵ ساعت است.
کارشناسان شهرداریتأکید کردند که اتاق امن جایگزین طرح نوسازی بافت های فرسوده نبوده و قطعاکماکان مهمترین رویکرد برای کاهش خطر زلزله در شهر نوسازی این بافتها ومقاوم سازی ساختمان های جدید است، اما برای ایمنی ساختمان های موجود وبافت هایی که عجالتا امکان بازسازی ندارند، طرح اتاق امن طراحی و پیشنهادشده است
طرح «اتاق امن» به عنوان یک پروژه ملی در کشور زلزله خیز ایرانمی تواند در تمامی مناطق کشور به ویژه در مناطقی که ساختمانها اغلب بلندمرتبه نبوده و تا سه طبقه هستند و نیز از نظر اقتصادی امکان نوسازی ومقاوم سازی سریع بافت های مسکونی وجود ندارد، مورد استفاده قرار گیرد.
دیدگاهطراحان در این روش, صیانت وحفاظت از جان شهروندان در هنگام وقوع زلزله استباتاکید براین نکته که ساختمان فرسوده درهنگام وقوع زلزله محکوم به تخریباست.در واقع در این طرح از ایده سنگر برای حفظ جان ساکنین در برابر آواراستفاده شده است و سیستمی تعبیه گردیده است که در صورت تخریب ساختمان،آوار بر روی آن جای گیرد و بر سر افراد فرو نریزد. جهت کاهش هزینه ها نیزمی توان صرفا بخشی از هر ساختمان را ایمن نمود و نیازی به نصب این سیستمدر کل بنا نیست