عملیات خاکی(خاکبرداری وگودبرداری,پخش و تسطیح)
منظور از خاكبرداري و گودبرداري عبارتستاز برداشت خاكهاي محوطه، گودبرداري پي ساختمانها و محل ابنيه فني تأسيسات،برداشت خاك از منابع قرضه با وسايل، تجهيزات و ماشين‌آلات مورد تأييد تاتراز و رقومهاي خواسته شده در نقشه‌هاي اجرايي و دستورالعملهاي دستگاهنظارت.
قبل از انجام هرگونه عمليات خاكي،پيمانكار موظف است كروكي محل اجراي عمليات را دقيقاً با حضور نمايندگاندستگاه نظارت و كارفرما، برداشت و صورتمجلس نمايد و قبل از شروع عمليات وبا توجه به برنامه زمانبندي پروژه و نحوه اجراي كار، نوع و تعدادماشين‌آلات را به تأييد دستگاه نظارت برساند، اجراي هرگونه عمليات خاكيبدون تأييد كلي و مرحله‌اي دستگاه نظارت، به هيچ وجه مجاز نمي‌باشد. شروعو تداوم عمليات خاكي، بايد طبق برنامه زمانبندي پيش‌بيني شده به طورپيوسته ادامه يابد، به علاوه پس از انجام عمليات خاكي در هر قسمت، بايدعمليات بعدي ساختماني، بلافاصله آغاز و به ترتيب پيش‌بيني شده در برنامهزماني ادامه يابد. تمامي مصالح مناسب حاصل از گودبرداري و خاكبرداريها،بايد پس از تأييد دستگاه نظارت و عنداللزوم پس از تأييد آزمايشگاه معتبر ومورد تأييد كارفرما به مصرف خاكريزيها برسد.
مصالح نامناسب، بايد از محل كارگاه خارجو با نظر دستگاه نظارت در محلهاي مناسب تخليه و به شكل مورد قبول، پخش ورگلاژ شود. در صورت وجود آبهاي زيرزميني يا آبهاي روان سطحي، عمليات خاكيبايد همواره با زهكشي و حفاظت بدنه و جدار گود، به شرح مندرج در اين فصل،به طور همزمان انجام گردد. دستگاه نظارت مي‌تواند هنگام بارندگي شديد يامواقع اضطراري به منظور حفاظت عمليات، كارهاي اجرايي را متوقف نمايد.
3-2-2 حفاظت و حراست تأسيسات موجود
هنگام عمليات اجرايي پيمانكار موظف استاز تأسيسات و ابنيه فني موجود در محل پروژه، بجز آنچه كه تخريب آن درشرايط خصوصي پيمان يا نقشه‌هاي اجرايي پيش‌بيني شده، نظير ساختمانها،تأسيسات جديد، لوله‌هاي آب و گاز و نفت، كابلهاي برق، تلفن، تأسيسات،ابنيه تاريخي و نظامي مجاور، حفاظت و حراست نمايد، به نحوي‌كه هيچ گونهآسيب و صدمه‌اي به آنها وارد نيايد. تغيير و دخل و تصرف در موارد فوق بههيچ وجه مجاز نبوده و در اين موارد كار بايد با تأييد قبلي دستگاه نظارت وبسته به مورد با هماهنگي و تأييدات كارفرما و مقامات ذي‌صلاح صورت پذيرد.
پيمانكار موظف است به محض برخورد با اين تأسيسات مراتب را به كارفرما و دستگاه نظارت كتباً اطلاع دهد.
قطع درختان موجود در محل اجراي پروژه،به غير از درختاني كه قطع آنها در پروژه پيش‌بيني شده، مجاز نمي‌باشد وپيمانكار به هنگام اجراي عمليات بايد نهايت دقت را به عمل آورد تا در اثراجراي عمليات به ساير درختان آسيبي وارد نگردد. مسئوليت صدمه ديدن اشجار وساير تأسيسات و ابنيه در اثر اجراي عمليات بدون مجوز قبلي كلاً به عهدهپيمانكار بوده و علاوه بر مسئوليت رفع اين صدمات، پيمانكار بايد جوابگويمسائل حقوقي مرتبط با آن نيز باشد.
برداشت خاكهاي فرسوده و يا نباتي سطحي[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_02_03.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]
خاكهاي فرسوده و يا نباتي سطحي بهخاكهايي اطلاق مي‌شود كه براي تحمل بارهاي وارده از طرف سازه مناسبنباشند. لايه‌هاي خاك حاوي مواد آلي شامل ريشه‌هاي پوسيده گياهان و درختانو نظاير آن جزو خاكهاي نباتي محسوب مي‌شوند. خاكهاي فرسوده و يا نباتيبراي خاكريزها، غير قابل مصرف بوده و بايد از تمام قسمتهاي عملياتخاكبرداري، گودبرداري و محل قرضه‌ها، جمع‌آوري و در محلهاي تعيين شده توسطدستگاه نظارت ريخته شوند. خاكهاي نباتي معمولاً در نقاطي نظير پايين‌دستشيبها، روي سطوح شيبدار به منظور رويش گياهان و تثبيت آنها يا در محلهايديگر به منظور ايجاد فضاي سبز، حمل و ريخته مي‌شوند. خاكهاي نباتي اضافي وبدون مصرف، بايد زير نظر گروه نظارت به محلهاي تعيين شده، حمل، تخليه وفرم داده شوند.
در زمينهاي چمني با پوشش نازك علفيبرداشت تا 15 سانتيمتر خاك نباتي توصيه مي‌شود، ولي در زمينهاي جنگليعمليات تا برداشت كامل ريشه و كنده درختان و رسيدن به بستر مناسب ادامهمي‌يابد. در هر حالت ميزان برداشت خاك نباتي، بايد در محل توسط دستگاهنظارت، تعيين و برداشت آن قبل و بعد از شروع عمليات صورتمجلس گردد.
خاكبرداري
منظور از خاكبرداري، برداشت هرگونهمصالح و مواد خاكي، مصالح قلوه‌سنگي، شن و ماسه و مصالح سنگي ريزشي ولغزشي از بستر رودخانه‌ها، صرف نظر از جنس و كيفيت آنها به منظور تسطيح،شيب‌بندي و آماده نمودن محل پي ساختمانها، سازه‌هاي فني، راههاي ارتباطيمحوطه و تأمين خاك از منابع قرضه مي‌باشد. تمامي عمليات خاكبرداري بايدمطابق با خطوط و تراز موجود در نقشه‌هاي اجرايي و دستورالعملهاي دستگاهنظارت صورت پذيرد. عمليات خاكبرداري و رگلاژ سطوح بدون پوشش، بايد به طورهمزمان صورت گيرد. كارهاي بعدي بايد بلافاصله پس از خاكبرداري صورت پذيردو در هر حالت نبايد سطوح خاكبرداري شده بيش از 72 ساعت در معرض عوامل جويو باران قرار گيرند.
در صورتي‌كه بر اساس برنامه زمانبنديشده يا به هر دليل ديگر عمليات بعدي بلافاصله انجام نشود، كنترل لايه‌هايقبلي و در صورت لزوم، اصلاح و نيز تسطيح و رگلاژ نهايي سطح كار، بايد قبلاز اجراي مراحل بعدي صورت گيرد، چنانچه پيمانكار به عمد يا سهو، اقدام بهبرداشت خاك تا ترازهاي نهايي نموده و عمليات بعدي به مدت طولاني پس از آنموكول گردد، در صورت نياز برداشت خاكهاي رويه و آماده نمودن مجدد بستر تاتراز مورد نظر براي ادامه عمليات، بايد مطابق نظر دستگاه نظارت و به هزينهپيمانكار صورت پذيرد.
در تمامي عمليات خاكبرداري بايد دقتكافي به عمل آيد، تا از خاكبرداري اضافي و از بين رفتن مصالح در كف وجداره‌ها، خصوصاً در مقاطعي كه بتن‌ريزي در آنها انجام مي‌گيرد، جلوگيريبه عمل آيد. در صورت انجام خاكبرداري اضافي توسط پيمانكار، بايد محل تاتراز و رقوم نهايي خواسته شده با مصالح مناسب و يا بتن سازگار با خورندگيخاك و حداقل با بتن C₁₅ به هزينه پيمانكار، ترميم و رگلاژ شود.
نحوه بكارگيري و محل و استقرارماشين‌آلات، و يا روشهاي انجام عمليات، بسته به نوع و طبيعت خاك محل اجرايكار، بايد با توجه به برنامه زمانبندي اجراي عمليات به تأييد دستگاه نظارتبرسد.
خاكبرداري محل كانالها براي كارگذاريلوله و كابل، بايد طبق نقشه و مشخصات با ابعاد و رقومهاي تعيين شده انجامشود. در صورت نياز و پس از تأييد دستگاه نظارت اضافه خاكبرداري در محلاتصالات لوله‌ها انجام خواهد شد. چنانچه كار كندن با ماشين صورت گيرد،بايد عمليات تا 15 سانتيمتري عمق نهايي، انجام و بقيه عمليات براي تسطيح ورگلاژ كف كانال با دست صورت گيرد.
  3-2-5 پي‌كني و گودبرداري
منظور از پي‌كني و گودبرداري انجامعمليات خاكي براي كندن محل پي ساختمانها و ديوارهاي حايل، لوله‌ها، پايهپلها در محوطه ساختمانها و نظاير آن با دست يا ماشين‌آلات مناسب طبقرقومهاي خواسته شده در نقشه‌ها و دستورالعملهاي دستگاه نظارت است، پي‌كنيمحل ساختمانها در ديوار قائم، محدود به سطوح خارجي پي‌ها و در سطوح افقيمحدود بين رقوم زيرين بستر پي و رقوم زمين طبيعي، زمين تسطيح شده يامحلهاي خاكريزي شده است، انواع پي‌كني بايد طبق نقشه، مشخصات ودستورالعملهاي دستگاه نظارت در ابعاد و اندازه‌هاي خواسته شده انجام شود.پي‌كني بيش از ابعاد افقي و عمودي به هيچ وجه مجاز نمي‌باشد. چنانچهاشتباهاً پيمانكار مبادرت به انجام گودبرداري بيش از ابعاد تعيين شدهنمايد، بايد فضاي اضافي با بتن يا مصالح مناسب ديگر و طبق نظر دستگاهنظارت به هزينه پيمانكار، پر و براي ادامه كار آماده شود. شروع عملياتپي‌سازي قبل از آنكه محل گود از طرف دستگاه نظارت تأييد، بازديد و برداشتشود، مجاز نمي‌باشد. به طوركلي عمليات گودبرداري، بايد با ديواره قائمصورت پذيرد، مگر آنكه نوع خاك، حفاري جدار گود به صورت شيبدار را،اجتناب‌ناپذير سازد. در اين صورت بايد عمليات حفاري و شيب جدار گود باتأييد قبلي دستگاه نظارت، تعيين و براي انجام كار به پيمانكار ابلاغ شود.
پي‌كني و گودبرداري در محلهايي كه در آنپي‌سازي پيش‌بيني شده، در صورت تأييد دستگاه نظارت مي‌تواند طوري صورتگيرد كه تا حد امكان به قالب‌بندي نياز نبوده و بتوان از جبهه خاكبرداريشده با استفاده از پلاستيك يا روشهاي مشابه تأييد شده استفاده نمود.درصورتي‌كه نتوان از جبهه خاكبرداري شده براي اجراي كارهاي بتني استفادهنمود و بستن قالب اجتناب‌ناپذير باشد، مي‌توان با تأييد دستگاه نظارت بهميزان مورد نياز و حداكثر تا 70 سانتيمتر در پايين‌ترين نقطه به ابعادپي‌كني اضافه نمود.
پي‌كني و گودبرداري بايد تا رسيدن بهبستر مناسب ادامه يابد، مگر آنكه در مشخصات فني خصوصي و نقشه‌هاي اجرايييا دستورالعملهاي دستگاه نظارت ترتيب ديگري مقرر شده باشد. به طوركلي بايدمصالح نامناسب و سست با مصالح مناسب و تأييد شده جايگزين شود. در صورتي كهاتفاقاً قسمتي از كف گودبرداري شده، سنگي و قسمتي ديگر خاكي باشد، براياستقرار سازه بايد بستر مناسب ساخته شود. در چنين مواردي پيمانكار موظفاست مراتب را كتباً براي كسب تكليف به دستگاه نظارت منعكس نمايد. چنانچهعمليات گودبرداري با ماشين انجام شود، گودبرداري بايد تا 15 سانتيمتريرقوم نهايي و 15 سانتيمتر اخير با دست برداشته و طبق رقوم و شيبهاي دادهشده در نقشه‌هاي اجرايي، تنظيم و رگلاژ شود. پي‌كني، در زمينهاي سست وريزشي بايد براساس مندرجات بند (3-2-7) انجام شود. به طوركلي محلهايپي‌كني، بايد از نفوذ آب برف، يخ يا پر شدن با هرگونه مصالح و ضايعات مصونبماند. به منظور جلوگيري از نفوذ آب، بسته به مورد بايد از روشهاي متداول،نظير احداث ديوار آب‌بند پلاستيك[url=file:///F:/Documents/sec03_02_05.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]، سپركوبي[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_02_05.htm#_ftn2#_ftn2][2][/url]، انحراف مسير آب زهكشي، پمپاژ[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_02_05.htm#_ftn3#_ftn3][3][/url] و غيره استفاده نمود. ترتيب و روش اجراي كار، بايد قبل از اجرا به تأييد دستگاه نظارت رسيده باشد.
   3-2-6 خاكبرداري در زمينهاي لجني
زمينهاي لجني و آبدار، خاكهاي اشباع شدهاز آب و حاوي مواد آلي بوده كه تحمل وزن ساختمان را نداشته و در اثربارگذاري گسيخته مي‌شوند.
وجود لجن در محلهاي خاكبرداري، مانعيبراي اجراي كار به شمار آمده و باعث فرورفتن تجهيزات، از كار افتادن آنهاو نهايتاً تأخير در اجراي بموقع عمليات و كاهش بازده كار مي‌باشد. از اينرو پيمانكار بايد قبل از اجراي عمليات، تدابير لازم را براي انتخاب نوع وتعداد ماشين‌آلات و روش كار به عمل آورده و پس از تأييد دستگاه نظارتاقدام به شروع عمليات نمايد. در زمينهاي لجني، بايد حتي‌الامكان ازماشين‌آلات كوچك، سبك و با سطح اتكاي زياد استفاده شود تا عمليات با سهولتبيشتر انجام شده و اشكالي پيش نيايد. نظر به اينكه حفاري در لجن و حملمواد، كاري مشكل و غير اقتصادي است، در مواردي كه عمق و حجم لجن زيادباشد، پيمانكار بايد بر اساس دستورات دستگاه نظارت ابتدا با روشهاي موردتأييد نسبت به پايدار ساختن لجن از طريق خشك كردن محل، عمل نموده و پس ازآن اقدام به عمليات خاكبرداري نمايد.
لجنهاي حاصل از گودبرداري و خاكبرداري،بايد حتي‌الامكان در محلهاي اطراف كارگاه به مصارف زراعي برسد، به هر حالمحل تخليه لجن در نزديك‌ترين مكان ممكن، توسط دستگاه نظارت، تعيين و بهپيمانكار ابلاغ مي‌شود
خاكبرداري در زمينهاي سنگي
خاكبرداري در زمينهاي سنگي بايد بر اساسنقشه‌هاي اجرايي و دستورالعملهاي دستگاه نظارت تا رقومهاي خواسته شده وابعاد مورد نظر انجام شود. پيمانكار موظف است به هنگام عمليات خاكبرداري وحفاري در سنگ، مراقبتها و تدابير لازم را به عمل آورد تا حتي‌الامكانابعاد و رقومهاي حفاري شده مطابق مندرجات نقشه و دستورالعملهاي كارگاهيباشد، چنانچه در حالات خاص عمليات سنگ‌برداري اضافي اجتناب‌ناپذير باشد،كارهاي اضافي بايد جداگانه صورتمجلس شده و به تأييد كارفرما برسد. عملياتدر مناطق سنگي بايد به نحوي انجام شود كه بافتهاي سنگي در زير خطوط ترازتعيين شده، براي ادامه عمليات ساختماني دست نخورده باقي مانده و در بهترينو مناسب‌ترين حالت ممكن حفظ شود. يكي از روشهاي تخريب سنگها استفاده ازمواد منبسط شونده است كه با تأييد دستگاه نظارت مي‌تواند مورد استفادهقرارگيرد.
استفاده از مواد ناريه در حفاري مناطقسنگي، بايد با تأييد قبلي دستگاه نظارت صورت گيرد. حمل و انبار كردن موادمنفجره، بايد طبق قوانين و مقررات انجام شود. نگهداري و انبار كردن اينمواد بايد با اطلاع و زير نظر مقامات ذي‌صلاح بوده و مصرف اين مواد، بايدبا اطلاع قبلي مقامات ذي‌صلاح باشد. تخريب با استفاده از مواد منفجره درفاصله‌اي كمتر از يكصد متر از ساختمانهاي ساخته شده يا نيمه تمام و اماكنمسكوني به هيچ وجه مجاز نيست. پيمانكار بايد حداقل يك ساعت قبل از اجرايعمليات دستگاه نظارت را از محل و وسعت انفجار مطلع نمايد. در صورت وسيعبودن دامنه انفجار و محل كار، پيمانكار مسئول برقراري سيستم خبري مطمئنبراي اعلام قبلي به كليه كاركنان در منطقه انفجار مي‌باشد.
عمليات چال‌زني، ميزان خرج و نحوه اجرايكار، بايد چنان باشد كه خاكبرداري حاصله طبق خطوط و شيبهاي مشخص شده درنقشه‌ها و دستورالعملها صورت گرفته و حداقل خرابي به قسمتهاي باقيماندهوارد آيد. موافقت دستگاه نظارت با روش اجراي كار، رافع مسئوليت پيمانكارنبوده و پيمانكار در هر مورد مسئول عواقب سوء احتمالي حاصل از انفجارخواهد بود و چنانچه عمليات انفجاري باعث تخريب اضافي يا احتمالاً سست شدنبستر گردد، پيمانكار بايد به هزينه خود محل كار را تا رقومهاي خواسته شدهمطابق دستور دستگاه نظارت، بازسازي و ترميم نمايد.
چنانچه روي بسترهاي سنگي پي‌سازي انجاممي‌شود، اين بستر بايد عاري از هرگونه مصالح سست و جدا شونده بوده و سطحكار قبلاً صاف شده باشد. شكافها و ناهمواريهايي كه احتمالاً در بسترهايسنگي ايجاد شده‌اند، بايد قبل از عمليات پي‌سازي مطابق دستور دستگاه نظارتبا بتن و ملات، پر و تسطيح شوند.
   3-2-8 حفاظت بدنه پي‌ها و گودها
حفاظت بدنه پي ساختمانها، زيرزمينها وترانشه‌ها عبارتست از قراردادن و بستن حائلهاي موقت به منظور جلوگيري ازريزشهاي احتمالي و تأمين ايمني كامل به هنگام عمليات ساختماني، جزئياتاجرايي حفاظت بدنه پي‌ها و گودها، بايد قبل از اجرا به تأييد دستگاه نظارتبرسد.
شكل و نوع حفاظت بدنه به عوامل مختلفينظير جنس خاك، عمق گودبرداري، ارتعاشات ايجاد شده در محل گود در اثر شرايطترافيكي اطراف، مدت زمان تداوم عمليات، وجود آبهاي زيرزميني و غيره خواهدداشت. با توجه به عوامل ياد شده استفاده از سپر، حايلهاي نگهدارنده[url=file:///F:/Documents/sec03_02_08.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]و پشت‌بند توصيه مي‌شود. جزئيات اجرايي و روش انتخاب شده، بايد قبلاً بهتأييد دستگاه نظارت برسد. در صورت وجود آب زيرزميني، پايه‌ها بايد به طوركامل به يكديگر قفل و بست شده و براي كنترل آب زيرزميني و سهولت اجرايعمليات، پمپاژ آب با مراقبت و دقت صورت گيرد. در صورت وجود آب زياد، برايپايين انداختن سطح آب زيرزميني، بايد از روشهاي ديواره آب‌بند، سيستمپمپاژ و ديگر روشهاي مورد تأييد استفاده نمود.
در زمينهاي ريزشي و به هنگام عمليات،پيمانكار مسئول حفظ ايمني كارگران بوده و بايد در مهاربنديها و نصبوادارها نهايت دقت را به عمل آورد و قفل و بستهاي كامل را تأمين نمايد. درمواردي كه قرار است كارگران درون ترانشه يا گود كار كنند، بايد بازرسيهايزير انجام شود:
الف:  حداقل روزي يك بار در صورتي كه پرسنل به طور مرتب درون ترانشه كار مي‌كنند.
ب:   پس از هر ريزش غير منتظره مصالح به داخل ترانشه.
       به طوركلي اجراي چوب‌بست درترانشه‌ها يا گودها، بايد با تأييد قبلي دستگاه نظارت صورت پذيرد. در صورتريزشي بودن زمين اگر جاي كافي وجود داشته باشد، حفاري به صورت شيبدار بانظر دستگاه نظارت انجام خواهد شد.
  3-3-1 مصالح خاكريزي
به طور كلي مصالح مناسب براي خاكريزي،بايد از مصالح حاصل از گودبرداريها و خاكبرداريهاي پروژه تأمين شود.استفاده از اين خاكها، بايد با تأييد قبلي دستگاه نظارت صورت گيرد. تماميخاكهايي كه در گروه‌هاي هفتگانه A-1 الي A-7 استاندارد M-145 اشتو قرار گيرند، جزو خاكهاي قابل قبول براي خاكريزي محسوب مي‌شوند. خاكهاي ياد شده به دو طبقه به شرح زير تقسيم مي‌شوند:
خاكهاي درشت‌دانه گروه A₁ ، A₂ ، A₃
خاكهاي ريزدانه گروه A₄ ، A₅ ، A₆ ، A₇
استفاده از خاكهاي فوق‌الذكر با توجه بهشرايط اجراي كار، نوع بهره‌برداري و بارگذاري بر روي خاكريز و همچنينميزان مصالح ريزدانه (گذرنده از الك نمره 200) توسط دستگاه نظارت و درصورت لزوم تأييد آزمايشگاه مورد تأييد كارفرما، تعيين و به پيمانكار ابلاغمي‌شود.
تمامي خاكهاي گچي، نمكي، نباتي، لجني،زراعي قابل تورم، قابل انقباض، خاكهاي داراي مواد آلي و رستنيها، در شمارخاكهاي نامرغوب و نامناسب قرار مي‌گيرند كه بايد از مصرف آنها خودداريشود. تشخيص كيفيت خاك مناسب براي خاكريزي با دستگاه نظارت و در صورت لزوم،آزمايشگاه مورد تأييد سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور و تصويب كارفرماخواهد بود. خاكهاي مناسب براي انواع خاكريزها شامل خاكريزهاي محل سازه‌ها،راههاي دسترسي، پر كردن پشت ديوارها، اطراف پي ساختمانها، ابنيه فني،تأسيسات محوطه، كانالهاي لوله‌هاي آب و فاضلاب و كابل‌كشيها مورد استفادهقرار مي‌گيرد. در موارد استثنائي و در كارهاي كوچك مي‌توان پشت ديوارها وسازه‌هاي فني را با مصالح مناسب ديگر، نظير بتن لاغر و شفته آهكي نيز، پرو اصلاح نمود. در هر حالت نوع مصالح و روش اجراي كار بر اساس مشخصات فنيخصوصي و دستورات دستگاه نظارت تعيين مي‌شود.
در صورتي كه الزاماً محل اجراي عملياتپروژه منطبق بر محل خاكهاي نامناسب بوده و تغيير محل ساختمان ميسر نباشد،جزئيات تفصيلي اصلاح و تعويض اين خاكها، روشهاي اجرايي براي دستيابي بهبستري آماده به ابعاد و رقومهاي خواسته شده، بايد در مشخصات فني خصوصي قيدگردد.
در مواردي كه خاك حاصل از عملياتگودبرداري يا خاكبرداري پروژه براي خاكريزي كفايت ننمايد و يا خاك مناسبدر فاصله حمل اقتصادي قرار نداشته باشد، با توجه به مشخصات فني خصوصي و بااجازه قبلي دستگاه نظارت مي‌توان از مصالح رودخانه‌اي استفاده نمود،محدوديت مصالح ريزدانه (مصالح گذرنده از الك نمره 200) در مشخصات فنيخصوصي ذكر خواهد شد.
   3-3-2 اصلاح مصالح
براي خاكريزي، در وهله اول بايد ازخاكهاي حاصل از خاكبرداري استفاده شود. در صورت عدم وجود يا كمبود خاكهايمناسب بايد از منابع قرضه مورد تأييد استفاده شود. استفاده از خاك رس بادرصد تورم بالا به منظور خاكريزي زير پي يا كف ساختمانها به هيچ وجه مجازنمي‌باشد.
چنانچه به علت نبودن خاك مناسب از خاك رس قابل تورم[url=file:///F:/Documents/sec03_03_02.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]استفاده شود، مي‌توان رطوبت را به ميزان (1%) تا (2%) بيشتر از رطوبتبهينه در نظر گرفت. براي كم كردن خاصيت خميري اين خاكها مي‌توان از آهكاستفاده نمود. ميزان آهك، درصد تراكم و رطوبت، بايد توسط آزمايشگاه موردتأييد كارفرما، تعيين و توسط دستگاه نظارت به پيمانكار ابلاغ شود.
اضافه نمودن آهك علاوه بر كنترل پلاستيسيته[url=file:///F:/Documents/sec03_03_02.htm#_ftn2#_ftn2][2][/url] خاك رس، باعث بالا بردن كارايي سيلت و رس با درصد رطوبت بيشتر از ميزان رطوبت بهينه خواهد شد.
كاهش آب آزاد خاك ضمن آبگيري[url=file:///F:/Documents/sec03_03_02.htm#_ftn3#_ftn3][3][/url]آهك، باعث بهبود مقاومت خاك خواهد شد. در صورتي كه ظرفيت باربري زيادي ازخاك مورد نظر باشد، به كار بردن سيمان پرتلند و يا اضافه نمودن آهك نيز بهبهبود ظرفيت باربري خاك كمك مي‌نمايد. ميزان و روش اختلاط و نحوه اجرايكار، بايد توسط دستگاه نظارت به پيمانكار ابلاغ شود.

انواع خاكريزي
بسته به نوع استفاده و عملكرد، خاكريزي به دو بخش خاكريز باربر و خاكريز پركننده تقسيم مي‌شود.
3-3-3-1خاكريزهاي باربر[url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]
خاكريز باربر به خاكريزي اطلاق مي‌شودكه بارهاي استاتيكي وارده از شالوده و كف ساختمان و نيز بارهاي ديناميكيحاصل از ماشين‌آلات و تأسيسات را تحمل نمايد. اين خاكريزها بايد در دورانبهره‌برداري از ساختمان بارهاي وارده را به بستر خود منتقل نمايند. مصالحبه كار گرفته شده در خاكريزي و نحوه كوبيدن، بايد مطابق مشخصات مندرج دراين فصل باشد تا قابليت تراكم[url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn2#_ftn2][2][/url]بعدي خاك به حداقل ممكن رسيده و خاكريز به نحو احسن عمل نمايد. نكات مهميكه بايد در اجراي خاكريزهاي باربر رعايت شوند، به شرح زير است:
ـ مصالح مناسب با توجه به دستورالعملهاي مندرج در بند (3-3-1) انتخاب شود.
ـ ضمن توجه به نوع خاك و انتخاب ماشين‌آلات مناسب، تراكم خاك به نحو مطلوب انجام شود.
ـ بستر آماده شده خاكريزي بايد داراي ظرفيت باربري كافي[url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn3#_ftn3][3][/url] براي تحمل بارهاي وارده باشد.
ـ خاكريز بدون نشست و يا حتي‌الامكان نشست آن در حد مجاز باشد.
ـ اجراي خاكريزي بر روي بسترهايي كه داراي خاكهاي قابل انقباض[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn4#_ftn4][4][/url] هستند، مجاز نيست و بايد اين خاكها با مصالح مناسب جايگزين شوند.
ـ به كار بردن رسهايي با خاصيت خميري و قابليت تورم زياد[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn5#_ftn5][5][/url] در خاكريزي مجاز نيست.
ـ كنترل بستر خاكريزي با رعايت مندرجات مشخصات فني خصوصي و مندرجات بند (3-4-2) اين فصل قبل از اجراي عمليات خاكريزي ضروري است.
3-3-3-2 خاكريزهاي پر كننده[url=<a]<a[/url][url=file:///F:/Documents/sec03_03_03.htm#_ftn6#_ftn6][6][/url]
براي پر كردن اطراف پي ساختمانها،ديوارهاي حايل، ترانشه لوله‌ها و مشابه آن از خاكريزهاي پر كننده استفادهمي‌شود. كيفيت مصالح در اين خاكريزها بايد با مندرجات بند (3-3-1) اين فصلمطابقت نمايد. خاكهاي حاصل از گودبرداري و عمليات خاكي، بايد در صورتمناسب بودن به مصرف برسند. در غير اين صورت بايد با نظر و تأييد دستگاهنظارت از خاك قرضه مناسب براي خاكريزي استفاده شود. در صورت عدم دسترسي بهخاك مناسب با تأييد قبلي دستگاه نظارت مي‌توان از مصالحي نظير بتن سبك وشفته آهكي استفاده نمود.
رعايت نكات فني مندرج در اين فصل براي تسطيح و كوبيدن اين خاكها توسط پيمانكار الزامي است
كنترل رطوبت خاكريزها
3-3-4-1 خاكريزهاي با مصالح ريزدانه
قبل از اجراي عمليات تراكم در خاكريزها،مصالح ريزدانه بايد داراي رطوبت بهينه باشد. رطوبت بهينه بايستي بر اساسروش پروكتور استاندارد كنترل شود. بهتر است رطوبت در محل قرضه به خاكاضافه شده و پس از حمل و پخش، رطوبت در محل كنترل شود. اضافه نمودن آببراي تأمين رطوبت در محل اجرا با توجه به نوع مصالح بايد مورد موافقتدستگاه نظارت قرار گيرد. بايد براي اندازه‌گيري وزن مخصوص خاك در محل ازروش مخروط ماسه مطابق استاندارد (191- T ) استفاده شود. تعيين رطوبت بهينهو تراكم به روش پروكتور استاندارد صورت مي‌گيرد. چنانچه قرار است به روشديگري اقدام شود، بايد جزئيات در مشخصات فني خصوصي ذكر شود.
در صورت تأييد دستگاه نظارت مي‌توان درصد رطوبت را در مورد خاكهاي چسبنده[url=file:///F:/Documents/sec03_03_04.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]، (1%) تا (2%) كمتر و در مورد خاكهاي قابل تورم[url=file:///F:/Documents/sec03_03_04.htm#_ftn2#_ftn2][2][/url]، (1%) تا (2%) بيشتر از رطوبت بهينه[url=file:///F:/Documents/sec03_03_04.htm#_ftn3#_ftn3][3][/url]اختيار نمود. در هر حالت عمليات تراكم تا حصول وزن مخصوص مورد نظر ادامهمي‌يابد. در موارد خاص كه با توجه به نوع خاك و مرغوبيت آن تغييراتي درنحوه تراكم يا رطوبت آن مورد نظر باشد، بايد موضوع توسط آزمايشگاه موردتأييد كارفرما، مطالعه و دستورات لازم توسط دستگاه نظارت به پيمانكار دادهشود.
3-3-4-2 خاكريزهاي با مصالح درشت‌دانه
ميزان تراكم و رطوبت بهينه خاكريزي بامصالح درشت‌دانه نظير مصالح ماسه‌اي، شني و مخلوط شن و ماسه بايد توسطآزمايشگاه مورد تأييد كارفرما مشخص شود. ميزان اين تراكم، با توجه بهاستاندارد ASTM D2049 مشخص مي‌شود.
3-3-4-3 خاكريزهاي با مصالح رودخانه‌اي
ميزان تراكم و رطوبت بهينه اين نوعخاكريزي، بايد با توجه به نوع مصالح و درصد مواد ريزدانه توسط آزمايشگاهمشخص شود. روش آزمايش، روش پروكتور استاندارد مي‌باشد.

3-4-2 آماده‌سازي بستر خاكريزي
قبل از شروع عمليات خاكريزي بايد سطوح ومناطقي كه در نقشه‌هاي اجرايي و دستورالعملهاي دستگاه نظارت براي خاكريزيمشخص شده است، از مصالح نامناسب، خاك نباتي، ريشه اشجار و گياهان كاملاًتميز و پاك شود. موانع اجراي كار بايد با نظر و تأييد دستگاه نظارت،برطرف، تخريب و جابه‌جا شوند. در صورت وجود آبهاي زيرزميني، بايد قبل ازاجراي عمليات بر اساس دستورالعملهاي مندرج در اين فصل نسبت به زهكشي وپايين انداختن آب مطابق نظر دستگاه نظارت اقدام شود. پس از برداشت مصالحنامرغوب و سست و قبل از اجراي عمليات خاكريزي رعايت نكات زير الزامي است.
الف:  اگر زمين بستر خاكريزي از جنسخاكهاي ريزدانه سيليسي يا رسي باشد، ابتدا بايد به عمق حداقل 15 سانتيمتربستر شخم زده و سپس با تراكم خواسته شده كوبيده شود.
ب:   چنانچه زمين بستر خاكريزي از مصالح شن و ماسه باشد، بايد سطح كار با تراكم مورد نظر رگلاژ و كوبيده شود.
پ:   چنانچه لازم باشد خاكريزي روي سطوح بتني انجام شود، قبل از اجراي عمليات بايد سطح بتن كاملاً تميز و مرطوب گردد.
ت:   چنانچه لازم باشد خاكريزي روي سطوحسنگي انجام شود، قبل از خاكريزي بايد مواد خارجي، سنگهاي سست و مواد اضافيديگر از محل كار، حذف و پس از مرطوب نمودن سطح آن، خاكريزي شروع شود.
       بين آماده‌سازي بستر و اجرايعمليات خاكريزي، نبايد فاصله زماني زياد وجود داشته باشد. خاكريزي بايدبلافاصله پس از آماده‌سازي شروع شود. چنانچه به دلايلي خارج از قصورپيمانكار و يا هر دليل ديگر وقفه‌اي در اين امر حادث شود، قبل از اجرايعمليات خاكريزي دستگاه نظارت از محل كار بازديد به عمل آورده و در صورتلزوم دستور ترميم و آماده‌سازي آن را صادر خواهد نمود.
3-4-3 خاكريزهاي باربر
3-4-3-1 پخش لايه‌ها
عمليات خاكريزي بايد به صورت لايه‌هايافقي صورت گيرد. نحوه توزيع و پخش مصالح در لايه‌هاي خاكريزي، بايد چنانباشد كه در هيچ قسمت از كار، حفره و سوراخ به وجود نيامده و مصالح به صورتيكنواخت پخش شود. عبور و مرور وسايل نقليه و تجهيزات كارگاه از منطقهخاكريزي كه موجب برهم خوردن تراز كار و ايجاد شيار در اثر عبور چرخماشين‌آلات مي‌شود، مجاز نمي‌باشد. با توجه به ضخامت، جنس و ميزان تراكم،مصالح خاكريزي بايد در محل و فواصل معين به نحوي تخليه شود كه بتوان آن رابه راحتي در سطح كار پخش نمود. تنظيم و پخش بايد به نحوي صورت گيرد كه پساز عمل تراكم، سطح و ضخامتي كاملاً يكنواخت حاصل شود و در جسم خاكريز،فضاهاي خالي با رگه‌هاي مجزا و دانه‌بندي غير پيوسته مشاهده نشود.لايه‌هاي افقي بايد به صورتي ريخته شوند كه هر لايه بعد از خاتمه عملكوبيدن لايه قبلي ريخته شود. ضخامت اين لايه بايد به نحوي انتخاب شود كهپس از عمل كوبيدن و تحصيل تراكم موردنظر، هيچ گاه ضخامت لايه تمام شده از15 سانتيمتر تجاوز ننمايد. حداكثر ضخامت خاك قبل از كوبيدن با توجه به نوعخاك، ماشين‌آلات به كار گرفته شده و تجربيات كارگاهي با روش سعي و خطامشخص مي‌شود، ولي هيچ گاه نبايد ضخامت لايه خاك نكوبيده ريزدانه از 30سانتيمتر تجاوز نمايد. در مورد خاكهاي درشت‌دانه و مصالح سنگي، حداكثرضخامت با تأييد دستگاه نظارت معين مي‌شود. چنانچه دستگاه نظارت تشخيص دهدكه بعد از اتمام عمل كوبيدن سطح كار بسيار صاف و آئينه‌اي بوده و در نتيجهاتصال با لايه بعدي دچار اشكال خواهد شد، دستور شخم زدن سطح كار قبل ازريختن لايه بعدي را صادر خواهد نمود. در مورد خاكريزي با مصالح سيلتي ورسي در صورتي‌كه سطح خاكريز خيلي خشك يا بيشتر از حد لازم مرطوب باشد،بايد مقدار رطوبت را قبل از اجرا كنترل نمود.
3-4-3-2 روش و ميزان كوبيدن
پس از ريختن مصالح، پخش آن بايد باگريدر و يا ماشين‌آلات مشابه به روشهاي مورد تأييد انجام شود. در صورتي‌كهميزان تراكم لايه‌ها در نقشه‌ها مشخص نشده باشد، مصالح بايد حداقل باتراكمي معادل (100%) روش پروكتور استاندارد و يا (95%) آشتو اصلاح شدهكوبيده شود. نوع ماشين‌آلات و روش اجراي كار بايد قبلاً به تأييد دستگاهنظارت رسيده باشند. بسته به نوع خاكريزي، وضعيت اجراي كار و نوع مصالح،مي‌توان از غلتكهاي مكانيكي نظير غلتكهاي چرخ لاستيكي، استوانه‌اي صاف،پاچه‌بزي، پاچه‌فيلي يا ويبراتورهاي كششي استفاده نمود.
تعداد گذرهاي[url=file:///F:/Documents/sec03_04_03.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url] متوالي در هر نوار و هر لايه بايد چنان باشد كه تراكم مورد نظر حاصل شود. روي‌هم‌افتادگي[url=file:///F:/Documents/sec03_04_03.htm#_ftn2#_ftn2][2][/url] گذرهاي متوالي، نبايد كمتر از 30 سانتيمتر اختيار شود. ريختن و كوبيدن لايه بعدي، بايد پس از كنترل و تأييد دستگاه نظارت صورت گيرد.
3-4-3-3 تسطيح و تنظيم
تنظيم شيب شيرواني خاكريزها و شيب سطوح بايد طبق نقشه، مشخصات و دستورالعملهاي دستگاه نظارت انجام شود.
پيمانكار بايد دقت نمايد كه شيبشيروانيها به طور مرتب، رگلاژ و تسطيح شده و آثار بي‌نظمي يا ردماشين‌آلات در آنها ديده نشود. مقاطع طولي و عرضي بايد دقيقاً بر اساسقواره‌هاي لازم، اجرا و تنظيم شده و ناهمواريهاي خاكريز در محور طولي شمشه5 متري، نبايد از 3 سانتيمتر تجاوز نمايد.

خاكريزهاي پر كننده[url=file:///F:/Documents/sec03_04_04.htm#_ftn1#_ftn1][1][/url]
3-4-4-1 پخش مصالح
پس از اجراي عمليات ساختماني سازه‌ها،پي ساختمانها، ديوارهاي حايل اطراف آن، بايد از مواد اضافي و خارجي كاملاًتميز و سپس فضاهاي خالي با خاك مناسب از خاكبرداري يا منابع قرضهلايه‌لايه ريخته، رگلاژ و كوبيده شود. پخش لايه‌ها و كوبيدن با توجه بهوضعيت سازه، بايد با روشهاي سبك دستي به نحوي صورت گيرد كه هيچ گونهصدمه‌اي به سازه وارد نيايد. در صورت صدمه ديدن سازه، پيمانكار بايد بههزينه خود و طبق نظر دستگاه نظارت نسبت به ترميم خرابي اقدام نمايد. پخشلايه‌ها به صورت افقي بوده و ضخامت آن پس از كوبيدن نبايد از 15 سانتيمترتجاوز نمايد.
3-4-4-2 روش و ميزان كوبيدن
كوبيدن خاكريزهاي پر كننده مستلزم بذلتوجه و دقت خاص بوده و پيمانكار موظف است براي جلوگيري از صدمه زدن بهسازه‌ها ضمن گذاردن كارگران ماهر، از غلتكهاي دستي كوچك استفاده نمايد.ميزان تراكم خاكريزهاي پر كننده چنانچه در نقشه‌ها مشخص نشده باشد، (95%)بر اساس روش پروكتور استاندارد مي‌باشد. در ساير موارد نظير ترانشه‌هايلوله و كابل در صورتي كه در مشخصات درخواست كوبيدن شده باشد، ميزان تراكمتوسط دستگاه نظارت تعيين مي‌شود. پيمانكار براي متراكم ساختن، مجاز بهغرقاب كردن نبوده و بايد با روشهاي مورد تأييد دستگاه نظارت اقدام بهتراكم خاكريز نمايد.
منبع:مشخصات فنی عمومی کارهای ساختمانی